لطيف حضرتش نسبت به امر مخلوقات و نظام عامى كه در عالم جارى است نيز بينا و هوشيار مىسازد ، مهمترين فايده اش اين است كه آدمى را به اين جهت آشنا مىكند كه موجوداتى كه در سلسله نظام عمومى قرار گرفته‌اند ، به طور كلى از نقص رو به كمال مىروند ، بعضى از قسمتهاى اين سلسله و زنجير را كه خود مشتمل بر حلقه هايى است ، انسان و حيوان تشكيل مىدهد ، البته پائينتر از انسان و حيوان مراتب مختلف ديگرى است كه هر كدام پس از ديگرى قرار گرفته‌اند ، و از پستترين مراتب نباتى شروع شده به آخرين مرحله حيوانيت كه بعد از آن ، مرتبه انسانيت است و از آنجا به خود انسانيت ختم مىشود . خداى تعالى هم در خصوص دقت و سيرى كه گفتيم سفارش كرده و مردم را با تاكيد هر چه بيشتر به مطالعه و دقت در امر حيوانات و آياتى كه در آنها به وديعه سپرده شده است ، دعوت فرموده ، و مطالعه در آن را وسيله رسيدن بهترين نتائج علمى دانسته ، و آن ايمان و يقين به پروردگار است كه خود مايه سعادت انسانى است . از آن جمله فرموده : « وَفِي خَلْقِكُمْ وَما يَبُثُّ مِنْ دابَّةٍ آياتٌ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ » « 1 » و آيات مشابه اين آيه كه مردم را به مطالعه و تفكر در امر حيوانات توصيه مىكند ، در قرآن كريم بسيار است . اين بود آن دو معنايى كه در باره معناى « كتاب » احتمال مىداديم . و نيز ممكن است آيه را طورى معنا كنيم كه هر دو قسم كتاب را شامل شود ، چنان كه گفته شود : معناى آيه اين است كه خداى سبحان در آنچه كه مىنويسد ( چه در كتاب تكوين و چه در قرآن كه كلام او است ) تفريط و كوتاهى نمىكند . اما اينكه نسبت به نوشته شده هاى در كتاب تكوين كوتاهى نمىكند ؟ براى اينكه در اين كتاب آن مقدار كمال را كه هر نوعى از انواع موجودات استحقاق رسيدن به آن را دارند ، براى آن نوع مقدر فرموده است ، از آن جمله براى حيوانات هم تا آنجا كه ظرفيت و لياقت دارند از نعمت سعادت در زندگى اجتماعى ، چيزى مقدر كرده است . و اما اينكه در كتابى كه كلام او است و بر بشر وحى شده ، تفريط نكرده ؟ براى اينكه در آن كتاب هر چيزى را كه معرفتش براى بشر نافع و موجب سعادت دنيا و آخرت آنان است ، بدون هيچ مسامحه و كوتاهى بيان فرموده . و از جمله چيزهايى كه دانستنش براى بشر مفيد است اين است كه خداى تعالى در باره امتها و انواع حيوانات هم كوتاهى نكرده است و در آيه مورد

--> ( 1 ) و در خلقت شما و جنبدگان كه خداوند منتشر مىكند آياتى است براى مردمى كه يقين داشته باشند . سوره جاثيه آيه 3